Εικόνα και Δημόσια Τελετουργία: Από την αρχαία Ρώμη, στη ναζιστική Νυρεμβέργη

Γιώργος Φήταμ

Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας της Τέχνης, Ιστορικό & Αρχαιολογικό, Α.Π.Θ.

Εικόνα και Δημόσια Τελετουργία:

Από την αρχαία Ρώμη, στη ναζιστική Νυρεμβέργη

 

Σημείωση: το κείμενο που ακολουθεί, με κάποιες προσθαφαιρέσεις χάριν συνοχής, αποτελεί αυτόνομο κεφάλαιο της μεταπτυχιακής εργασίας με τίτλο Εικόνα και Δημόσια Τελετουργία – Επεισόδια από την Ιστορία της Εικόνας (Θεσσαλονίκη 2010).

Εικόνα 1. Η είσοδος του Χίτλερ και των μελών του Ναζιστικού Κόμματος στη μεγάλη αίθουσα του Κογκρέσου στη Νυρεμβέργη (στιγμιότυπο από το Triumph des Willens της Leni Riefenstahl, 1935)

Αν δεν γνωρίζαμε τίποτα για τον Χίτλερ και τη Ναζιστική Γερμανία, αν ήμασταν εξωτερικοί παρατηρητές σε ένα τελείως άγνωστο σε εμάς στιγμιότυπο, όπως αυτό της παραπάνω εικόνας, τι θα βλέπαμε; Πώς θα την κρίναμε και τι θα αισθανόμασταν; Θα τη βλέπαμε με το ίδιο μάτι αν δεν γνωρίζαμε τι συνέβη στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο; Θα συνεχίζαμε να νιώθουμε στιγμιαία αποστροφή, ή θα μας προκαλούσε ένα ελάχιστο ενδιαφέρον για τον άνδρα με το σηκωμένο χέρι στο μέσον της εικόνας; Οι ερωτήσεις είναι περισσότερο ρητορικές, από τη στιγμή που είναι ανέφικτο να βάλουμε τον εαυτό μας σε θέση συνειδητής άγνοιας, από τη στιγμή που έχουμε πλήρη επίγνωση για τις καταστροφές που ακολούθησαν λίγα χρόνια μετά τη λήψη του παραπάνω στιγμιότυπου. Καταστροφές, που ίσως και να μην λάμβαναν ποτέ χώρα, αν οι θεατές τότε, έβλεπαν διαφορετικά ό,τι εκτυλισσόταν μπροστά στα μάτια τους. Για την ακρίβεια, αν δεν πίστευαν σε ό,τι έβλεπαν.

Από την άλλη, πώς να μην πιστέψεις σε κάτι, ακόμη και κάτι τόσο ακραία παραπλανητικό, όταν, αφ’ ενός έχεις την ανάγκη να πιστέψεις και αφ’ ετέρου έχεις να κάνεις με έναν από τους μεγαλύτερους και ισχυρότερους μηχανισμούς προπαγάνδας και μαζικής πειθούς στην ιστορία; Ο Χίτλερ, διείδε την ανάγκη ενός ισοπεδωμένου έθνους για ανασύνταξη, ανάπτυξη και ενότητα. Ο γερμανικός λαός είχε την ανάγκη να πιστέψει ότι μπορεί να βγει από την οικονομική δυσχέρεια στην οποία είχε περιέλθει μετά τη συντριπτική ήττα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή την ανάγκη κατάφερε να ικανοποιήσει – και εν συνεχεία να εκμεταλλευτεί – στο έπακρο ο Ναζισμός.

Βρισκόμαστε στο 1934, έτος κομβικό για ό,τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Σε δημοσιευμένη επιστολή του προς τον Χίτλερ, ο Πρόεδρος του παλαιού Ράιχ, Paul von Hindenburg, εκδήλωσε την αισιοδοξία, ότι ο νέος Καγκελάριος θα μπορέσει να φέρει ένα τέλος στα προβλήματα του γερμανικού λαού:

«Πολλά έχουν γίνει το τελευταίο έτος για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης και την ανασύσταση της πατρίδας. Έχει γίνει μεγάλη πρόοδος και είμαι πεπεισμένος ότι το ερχόμενο έτος εσείς και οι συνεργάτες σας, με την ευλογία του Θεού, θα συνεχίσετε και θα ολοκληρώσετε με επιτυχία το μεγάλο έργο της γερμανικής ανοικοδόμησης, που τόσο ενεργητικά έχετε αρχίσει με βάση την ευτυχή και νεοσύστατη εθνική ενότητα του γερμανικού λαού.» [1]

 

Στις 2 Αυγούστου του ίδιου έτους, ο Hindenburg στα 86 του, πεθαίνει από καρκίνο του πνεύμονα και μέσα σε δύο περίπου εβδομάδες, ο Χίτλερ δρομολογεί δημοψήφισμα σχετικά με το αν επιθυμεί ο λαός να συμπτυχθούν οι θέσεις του Καγκελάριου και του Προέδρου σε μία, την οποία, όπως ήταν φυσικό, θα κατείχε ο ίδιος. Το 90% απάντησε θετικά και ο Χίτλερ κατέλαβε ολοκληρωτικά την πολιτική εξουσία της χώρας. [2] Ήταν ο απόλυτος κυρίαρχος και φρόντισε να το καταστήσει σαφές σε όλη τη Γερμανία. Στις άμεσες προτεραιότητές του ήταν να προβάλει παντού τη δύναμη που είχε αποκτήσει, πάντα υπό το μανδύα της τόσο αναγκαίας γερμανικής ενότητας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκε ένα μεγαλειώδες κινηματογραφικό ντοκουμέντο, που υπερτόνιζε με κάθε δυνατό τρόπο τις αρετές του νέου ηγέτη. Πρόκειται για το Θρίαμβο της Θέλησης (Triumph des Willens) σκηνοθετημένο από τη Leni Riefenstahl μετά από προσωπική απαίτηση του Führer. [3] Η κεντρική ιδέα ήταν να κινηματογραφηθούν οι εκδηλώσεις και οι ομιλίες που θα γίνονταν κατά τη διάρκεια των πέντε ημερών που θα διαρκούσε το Συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος στη Νυρεμβέργη (5-9 Σεπτεμβρίου 1934). Η Riefenstahl, ανακαλώντας τη συζήτηση μεταξύ τους, αναφέρει:

«Λίγο μετά την άνοδό του στην εξουσία, ο Χίτλερ επικοινώνησε μαζί μου και είπε ότι ήθελε να γίνει μια ταινία για το πρώτο Συνέδριο του Κόμματος και ότι ήθελε εμένα να το κάνω. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν να του πω ότι δεν γνώριζα πολλά πράγματα για τη λειτουργία του Κόμματος, ότι δεν ήξερα τίποτε για τον τρόπο κινηματογράφησης ενός τέτοιου εγχειρήματος και κατά συνέπεια, ότι θα κινηματογραφούσα λάθος πράγματα  που δεν θα ικανοποιούσαν κανέναν. Ποτέ μου δεν είχα κάνει ντοκιμαντέρ. Τότε μου είπε ότι ακριβώς γι’ αυτούς τους λόγους, ήθελε να το κάνω εγώ. […] Ήθελε την κινηματογραφική αποτύπωση του Συνεδρίου ιδωμένη από ένα ανειδίκευτο μάτι, που θα επέλεγε όλα όσα ήταν ικανοποιητικά από άποψης θεάματος. Ήθελε μια ταινία που θα συγκινούσε […] και θα εντυπωσίαζε ένα κοινό, που δεν ήταν απαραίτητο να σχετίζεται με την πολιτική.» [4]

Το Triumph des Willens πράγματι παρουσιάζει μια σειρά γεγονότων κάθε άλλο παρά στην πολιτική τους διάσταση. Tο ντοκιμαντέρ της Riefenstahl μας παρέχει έναν πλούτο πληροφοριών για τον τρόπο με τον οποίο χτίστηκε και διαμορφώθηκε η προσωπολατρία του Χίτλερ. Αποτελεί ένα ντοκουμέντο πάνω στο οποίο μπορούμε να βασιστούμε, για να εξετάσουμε τι είδαν – και τι εν τέλει πίστεψαν – οι χιλιάδες παρευρισκόμενοι εκείνο το πενθήμερο στη Νυρεμβέργη.

Εικόνα 2. Ο Χίτλερ στη Νυρεμβέργη, κατά τη διάρκεια εκδηλώσεων για το ετήσιο Συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος (Leni Riefenstahl, Triumph des Willens, 1935)

Αν μπορούσαμε να συνοψίσουμε το μήνυμα των εκδηλώσεων στη Νυρεμβέργη, θα ήταν με τα λόγια του υψηλά ιστάμενου στελέχους του Κόμματος, Rudolph Hess λίγο πριν την έναρξη του Συνεδρίου:

«Το Κόμμα είναι ο Χίτλερ – και η Γερμανία είναι ο Χίτλερ, όπως ακριβώς ο Χίτλερ είναι η Γερμανία!.» [5]

 

Θα έλεγε κανείς ότι καθετί, εκείνες τις πέντε μέρες, ήταν έτσι οργανωμένο, ώστε να λάβουν κυριολεκτική υπόσταση τα λόγια του Hess. Η αποτύπωση της εθνικής ενότητας, έτσι όπως την εξέφρασε και ο προκάτοχος του Χίτλερ, Hindenburg, συσσωρεύτηκε σε ένα μοναδικό πρόσωπο. Ένας ζωντανός άνθρωπος είχε μετατραπεί σε εικόνα, σε σύμβολο ενός ολόκληρου έθνους. Τα πλήθη που συνωστίζονταν στην αίθουσα του Κογκρέσου, βλέποντας τον Führer, πίστευαν ότι είχαν μπροστά τους το λαμπρό μέλλον του Τρίτου Ράιχ. Πώς γίνεται να φτάσει ή να ωθηθεί κανείς σε αυτό το σημείο ψευδαίσθησης; Είναι απλό. Δεν είναι η πρώτη φορά.

Εικόνα 3. Ο Θρίαμβος του Τίτου, μαρμάρινο ανάγλυφο, περ.81μ.Χ., Ρώμη, Τόξο του Τίτου

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το μόνο που χωρίζει την παραπάνω εικόνα με εκείνη της προηγούμενης σελίδας, είναι τα περίπου δύο χιλιάδες χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ τους. Το ανάγλυφο από το Τόξο του Τίτου στη Ρώμη εικονίζει τη θριαμβική πομπή του αυτοκράτορα Τίτου, που έγινε κατά την επιστροφή του στην πρωτεύουσα του ρωμαϊκού κράτους, μετά τις επιτυχημένες στρατιωτικές επιχειρήσεις του στην Ιουδαία και την κατάληψη της Ιερουσαλήμ το 70μ.Χ. [6] Ο πολιτικός χαρακτήρας του ιστορικού γεγονότος είναι αναντίρρητος. Το περιεχόμενο όμως, της παράστασης που βλέπουμε, είναι κάπως διαφορετικό. Ο αυτοκράτορας, πάνω στο άρμα του και εν μέσω αυτοκρατορικής συνοδείας, ραβδούχων και αξιωματικών, οδηγείται από την προσωποποιημένη μορφή της θεάς Ρώμης, ενώ μια Νίκη πετά πίσω του στέφοντας τον με δάφνινο στεφάνι. Στη σκηνή διαφαίνεται μια αβίαστη ανάμειξη συμβολικών και πραγματικών στοιχείων, καθώς το ίδιο το θέμα του θριάμβου ήταν αυτό που επέβαλλε το συνδυασμό των δύο αυτών κόσμων. [7]

O ίδιος συνδυασμός χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στη Ναζιστική Γερμανία για να γιγαντωθεί ο ηγέτης του κράτους και να φτάσει στο όριο της θεοποίησης που επεδίωκαν Ρωμαίοι αυτοκράτορες, όπως ο Τίτος. Είδαμε στο ρωμαϊκό ανάγλυφο τα θεϊκά στοιχεία και πως αναμειγνύονται με τα ιστορικά πρόσωπα και την πραγματικότητα. Το ίδιο συνέβη όμως και στη Νυρεμβέργη δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα.

Στη Γερμανία, πριν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η επικρατούσα θρησκεία ήταν ο χριστιανισμός. Η πλειοψηφία του λαού ήταν διαιρεμένη ανάμεσα σε Καθολικούς και Προτεστάντες και όπως είναι φυσικό, η οργάνωση των εκδηλώσεων στη Νυρεμβέργη (και ταυτόχρονα του Triumph des Willens) συνδέθηκε με συμβολισμούς σχετικούς με το κυρίαρχο θρήσκευμα. Η άφιξη του Führer γίνεται με αεροπλάνο, κάτι φυσιολογικό για τους σημερινούς παρατηρητές, όμως θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Χίτλερ ήταν από τους πρώτους πολιτικούς ηγέτες που συνήθιζε να καταφτάνει στις πολιτικές τους ομιλίες αεροπορικώς. Για τους θεατές της εποχής δεν θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο το μήνυμα, όταν έβλεπαν τον ηγέτη τους να κατεβαίνει από τον ουρανό για να τους συναντήσει (εικ.4).

Πιθανώς να μην είναι σύμπτωση και το γεγονός, ότι η παρέλαση λήξης των εκδηλώσεων γίνεται μπροστά από τον Καθεδρικό της Νυρεμβέργης κωδωνοκρουσίες. [8] Οι θρησκευτικοί συνειρμοί παύουν να είναι έμμεσοι όταν ο ίδιος ο Χίτλερ σε κάποια από τις ομιλίες του, ταυτίζει το Ναζιστικό Κόμμα με ιερό τάγμα. Έπειτα, ο τρόπος που αγόρευε, δεν απέχει καθόλου από το κήρυγμα οποιουδήποτε φανατικού ιεροκήρυκα. Ο μεσσιανικός χαρακτήρας που έχει αποδοθεί στον Χίτλερ δεν τονίζεται μόνο με την κατάβασή του από τα σύννεφα. Τον βλέπουμε να ευλογεί τα καινούργια λάβαρα του Κόμματος, ακουμπώντας τα με το χέρι ενώ κρατά το Λάβαρο του Αίματος (εικ.5). [9] Ακόμη, δεν έχει επιλεγεί τυχαία στο Triumph des Willens η σκηνή, όπου ο Χίτλερ προελαύνει στους δρόμους της Νυρεμβέργης και μια γάτα σταματά ξαφνικά ό,τι κάνει για να τον παρατηρήσει.

Εικόνα 4. Η άφιξη του Χίτλερ στη Νυρεμβέργη

Εικόνα 5. Ο Χίτλερ ευλογεί τις σημαίες με το Λάβαρο του Αίματος (Leni Riefenstahl, Triumph des Willens, 1935)

Εικόνα 6. Πομπή αυτοκινήτων του Ναζιστικού Κόμματος σε κεντρικό δρόμο της Νυρεμβέργης (Leni Riefenstahl, Triumph des Willens, 1935)

Η λατρεία του Χίτλερ δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς να συμπεριληφθούν θρησκευτικά στοιχεία. Ακόμη και τα πλάνα στις ομιλίες του, τραβηγμένα συνήθως από χαμηλότερη οπτική γωνία, έχουν γίνει έτσι, ώστε να τον παρουσιάσουν υπερφυσικό. Το θρησκευτικό ενδιαφέρον εστιάζεται μόνο στο ένα πρόσωπο που ξεχωρίζει από τα άλλα. Οι μεγαλοπρεπείς εκδηλώσεις στη Νυρεμβέργη είχαν στόχο την εδραίωση της λατρείας του Χίτλερ και τίποτε λιγότερο και το εγχείρημα πέτυχε. Στις πρώτες μέρες του ως απόλυτος δικτάτορας της Γερμανίας, κατάφερε να πείσει τις μάζες, ότι δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να πιστέψουν ότι εκείνος ήταν η μόνη διέξοδος από την παρακμή στην παντοδυναμία. Όμως, το όλο εγχείρημα δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί αν ο Führer ήταν μόνος του.

Οι πολιτικής φύσης πομπές δεν απαρτίζονται μόνο από ένα άτομο. Υπάρχουν πολύ περισσότεροι που ακολουθούν ή προηγούνται και όταν το ενδιαφέρον εστιάζεται σε αυτούς, οι ισορροπίες αλλάζουν. Δεν υπάρχει καμία θρησκευτική νύξη όταν έχουμε να κάνουμε με την απρόσωπη μάζα. Τονίζονται άλλα, εξίσου απαραίτητα χαρακτηριστικά. Στη Γερμανία του Χίτλερ, δεν έφτανε μόνο η παρουσία ενός μεσσιανικού ηγέτη. Προαναφέρθηκε ότι βασικό μέλημα εκείνη τη χρονική περίοδο πριν τον πόλεμο, ήταν η ομοιογένεια και η ενότητα, στοιχεία που, ναι μεν προσωποποιούνταν στον Führer, αλλά εκφράζονταν από τις μάζες και τα σύμβολα, κάτω από τα οποία όλοι επρόκειτο να συμπορευτούν.

Η Γερμανία είχε να δει εικόνες ενωτικής ισχύος από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την έλευση του Χίτλερ, εμφανίστηκαν και οι εικόνες που τα πλήθη ήθελαν τόσο πολύ να δουν, αρχής γενομένης από τις άριστα οργανωμένες και πειθαρχημένες παρελάσεις, που ενημέρωναν το λαό ότι η Γερμανία επρόκειτο να ξαναγίνει μεγάλη δύναμη. Οι στρατιωτικές πομπές διεξήχθησαν με τον πιο αυστηρό τρόπο, σε τέλειες σειρές και βηματισμούς, σαν να παρελαύνει ένα άτομο. Ακόμη και η Εργατική Υπηρεσία χρησιμοποιούσε φτυάρια σαν να είναι όπλα. Η καθολική ομοιομορφία στις κινήσεις, τις ενδυμασίες, τις ιαχές και αναμφίβολα στα επαναλαμβανόμενα σύμβολα, είναι μερικά από τα βασικά συστατικά στοιχεία της ενωτικής έκφρασης. Σβάστικες και αετοί βρίσκονται κυριολεκτικά παντού. Λάβαρα, σημαίες, γλυπτά και τοιχογραφίες σε κάθε σημείο της πόλης, που υπενθυμίζουν στις μάζες την εδραιωμένη παρουσία του νέου καθεστώτος.

Εικόνα 7. Πομπή της επτάφωτης λυχνίας, μαρμάρινο ανάγλυφο, περ.81μ.Χ., Ρώμη, Τόξο του Τίτου 

Ας μεταφερθούμε για λίγο πάλι στη ρωμαϊκή αρχαιότητα στο ίδιο σημείο που ήμασταν και πριν. Εκτός από το ανάγλυφο που δείχνει το Θρίαμβο του Τίτου, σώζεται ένα ακόμη, που παρουσιάζει κάποιο άλλο τμήμα της ίδιας θριαμβικής πομπής (εικ.7). Εδώ η προσοχή δεν εστιάζεται σε κάποια συγκεκριμένη μορφή αλλά σε ένα αντικείμενο, την επτάφωτη λυχνία (menorah), που κυριαρχεί στο κέντρο περίπου της παράστασης. Στρατιώτες προχωρούν σε πομπή μεταφέροντας τη λυχνία και άλλα ιερά αντικείμενα από τον πρόσφατα λεηλατημένο Ναό της Ιερουσαλήμ. Επιδεικνύουν τα λάφυρα στα πλήθη που παρατάσσονται κατά μήκος των δρόμων, ενώ εικονίζονται και πίνακες, που μνημονεύουν τα γεγονότα των στρατιωτικών επιχειρήσεων. [10] Τα μεταφυσικά, επουράνια στοιχεία που περιέβαλλαν τη μορφή του αυτοκράτορα στο προηγούμενο ανάγλυφο, έχουν δώσει τη θέση τους στην απεικόνιση αυστηρά πραγματολογικών στοιχείων, που τονίζουν την ιστορικότητα του γεγονότος που βλέπουμε. Εκτός από τα πραγματικά αντικείμενα-σύμβολα, όπως η εβραϊκή επτάφωτη λυχνία, ένδειξη της υποδούλωσης της Ιουδαίας, βλέπουμε και το ίδιο το τόξο, όπου πραγματοποιήθηκε η ιστορική πομπή, [11] στο δεξί άκρο της παράστασης.

Εικόνα 8. Σημαιοφόροι παρατεταγμένοι μπροστά από μνημειακό ναζιστικό γλυπτό αετό στα πλαίσια των εκδηλώσεων της Νυρεμβέργης (Leni Riefenstahl, Triumph des Willens, 1935)

Η εικόνα των Ρωμαίων στρατιωτών να παρελαύνουν με τα σύμβολα των κατακτημένων αντηχεί στο στιγμιότυπο με τους Γερμανούς σημαιοφόρους σε πλήρη στοίχιση, μπροστά από το μνημειακό αετό του Τρίτου Ράιχ (εικ.8). Όταν απουσιάζει από την εικόνα ο ηγέτης, τα θεϊκά χαρακτηριστικά υποχωρούν, δίνοντας τη θέση τους στην πραγματικότητα. Αξίζει να σημειωθεί, ότι πουθενά δεν υπάρχουν εικόνες του Χίτλερ ως  πρόσωπο. Συμβαίνει το αντίστροφο. Υπάρχει ο ίδιος ο Χίτλερ που λειτουργεί ως εικόνα και, όταν απουσιάζει, υποκαθίσταται από το ομοιογενές πλήθος ακολούθων με κοινό σημείο αναφοράς τα σύμβολα. Το απρόσωπο στρατιωτικό σώμα λειτουργεί και αυτό ως εικόνα για τους θεατές. Αντανακλά την παροντική κατάσταση της κρατικής μηχανής. Παράλληλα, δημιουργείται και το αίσθημα της ασφάλειας, όσον αφορά το μέλλον της χώρας και την ευημερία των πολιτών. Πώς να μη νιώσεις ασφαλής μετά από χρόνια οικονομικής κατάπτωσης, όταν βλέπεις μπροστά σου έναν άρτια οργανωμένο στρατό, επιβλητικότατα θεάματα, και πάνω απ’ όλα, έναν «ημίθεο» ηγέτη;

Δε γίνεται να κατανοηθεί πλήρως η απήχηση που είχε ο Ναζισμός αν δεν τον δούμε με το θρησκευτικό του περίβλημα. Ο Χίτλερ λατρεύτηκε σαν θεός και υποστηρίχθηκε τόσο πολύ, επειδή κατάφερε να πείσει το γερμανικό λαό, ότι ήταν ικανός να επαναφέρει στο έθνος τη χαμένη του δύναμή και το σεβασμό των άλλων κρατών. Μια θρησκεία χρειάζεται επίσης και έναν κακό, τον αντίπαλο, τον «αντίχριστο». Ο ρόλος αυτός έπεσε αρχικά σε όσους ήταν πολιτικά αντίθετοι με την πολιτική του Χίτλερ και εν συνεχεία εστιάστηκε στον εβραϊκό πληθυσμό. Οι Εβραίοι ήταν ο «σατανάς» [12] στη νέα θρησκεία και αντίθετα με τον Σατανά, ήταν ορατοί και υπαρκτοί στόχοι. Τέτοιου είδους προπαγάνδα ήταν σχεδόν αδύνατο να μην πείσει το πλήθος φτωχών ή άνεργων Γερμανών της εργατικής τάξης εκείνης της περιόδου. Οι μεγάλες ναζιστικές πομπές ήταν απαραίτητες για την ψυχολογική χειραγώγηση και τον εξευμενισμό των μαζών. Μπορεί στη βάση τους να είχαν πολιτικό χαρακτήρα, όμως δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την παρουσία μιας σχεδόν μυστικιστικής τελετουργικότητας, που εν τέλει, τις κατέστησε πρωτίστως θρησκευτικές σε ύφος, μορφή και χαρακτήρα.

Κι όμως, όλα αυτά δεν είναι παρά εικόνες. Μια ψευδαίσθηση που, όχι μόνο γίνεται πιστευτή, αλλά φτάνει σε τέτοια σημεία προσήλωσης και φανατισμού, που δεν μπορεί να εκτονωθεί παρά μόνο με τη ολοσχερή καταστροφή της. Για να γίνει αυτό χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια και να μεσολαβήσει ο πιο αιματηρός πόλεμος που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Περίπου μια δεκαετία αργότερα και στην ίδια πόλη μάλιστα. Η Δίκη της Νυρεμβέργης οδήγησε στο θάνατο ή σε ισόβια κάθειρξη τα πιο σημαντικά εναπομείναντα μέλη του Ναζιστικού Κόμματος, λίγο καιρό μετά την αυτοκτονία του Führer και την ολοκληρωτική ήττα της Γερμανίας.

Σήμερα, πάνω από μισό αιώνα μετά, βλέποντας τις εικόνες του Χίτλερ στη Νυρεμβέργη να έχουν περάσει στο παρελθόν, δεν ανησυχούμε. Τις βλέπουμε εκ του ασφαλούς, αποστασιοποιημένοι και με μια σιγουριά ότι δεν πρόκειται να επαναληφθεί τίποτε από όλα αυτά. Ίσως εκείνο που θα πρέπει να μας ανησυχεί, είναι ότι πέρασαν δύο χιλιάδες χρόνια από εκείνα τα ανάγλυφα στη Ρώμη. Είναι δυνατόν να ξανασυμβεί;

Ας ρωτήσουμε τους Αμερικάνους μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Ας ρωτήσουμε τους κατοίκους της Βόρειας Κορέας, που οφείλουν δια νόμου να προσεύχονται καθημερινά σε εικόνες του – αιωνίως εν ενεργεία – πολιτικού τους ηγέτη, Kim Il-sung. [13] Και τέλος, ας αναρωτηθούμε κι εμείς, σε μια απελπιστική χρονική περίοδο για τη χώρα, πόσο ευάλωτοι θα μπορούσαμε να είμαστε απέναντι σε πιθανώς αντίστοιχες εκφάνσεις εικονολατρίας.

Κοντός ψαλμός αλληλούια.

Από την άλλη, ίσως και να μην υπάρχει λόγος ανησυχίας.

Εξάλλου, είναι απλώς εικόνες.

 

 

1. Η επιστολή δημοσιεύτηκε στα γερμανικά μέσα ενημέρωσης στις 30 Ιανουαρίου 1934. Bλ. Ian Kershaw, TheHitler Myth’: image and reality in the Third Reich (New York: Oxford University Press, 2001), σ.63.

2. Kershaw, σ.68.

3. Rainer Rother, Leni Riefenstahl: The seduction of genius (New York: Continuum, 2002), σ.51.

4. Τα λόγια της Riefenstahl προέρχονται από συνέντευξη που έδωσε μετά την πτώση του Ναζισμού και διαφαίνεται η πρόθεσή της να φανεί ότι με δισταγμό δέχτηκε την πρόταση του Hitler. Θα πρέπει να θεωρείται σίγουρο ότι, αντιθέτως, η σκηνοθέτιδα, ηθοποιός και ένθερμη θαυμάστρια του Hitler, δέχθηκε την πρόταση με ενθουσιασμό. βλ. Jürgen Trimborn, Leni Riefenstahl: A life (New York: Faber and Faber, 2002), σσ.90-91,93.

5. Απόσπασμα από την ομιλία του Rudolph Hess που συμπεριλήφθηκε στο Triumph des Willens.

6. Επίσης, οι δύο εικόνες σχετίζονται έμμεσα ή άμεσα και με το διωγμό των Εβραίων.

7. Nancy H. Ramage & Andrew Ramage, Ρωμαϊκή Τέχνη, επιμ. Θεοδοσία Στεφανίδου Τιβερίου, μτφρ. Χ. Ιωακειμίδου (Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2000), σ.163.

8. Ο ίδιος ο τίτλος του ντοκιμαντέρ της Riefenstahl αποτελεί έμμεση αναφορά στο έργο του Μαρτίνου Λούθηρου, Τα Δεσμά της Θέλησης (De Servo Arbitrio).

9. Το Λάβαρο του Αίματος θεωρείται ότι ήταν το ίδιο λάβαρο που χρησιμοποιήθηκε στο αποτυχημένο Ναζιστικό Πραξικόπημα του Μονάχου στις 9 Νοεμβρίου 1923. Έκτοτε αποτελούσε ιερό κειμήλιο για το Ναζιστικό Κόμμα και τους οπαδούς του.

10. Ramage, σ.164.

11. Ουσιαστικά, το Τόξο του Τίτου εμπεριέχεται στην παράσταση του ανάγλυφου, το οποίο με τη σειρά του, εμπεριέχεται in situ στο ίδιο το θριαμβικό τόξο.

12. Που στα εβραϊκά σημαίνει «αντίπαλος».

13. Ο οποίος, από το 1994 είναι νεκρός.

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s